A Coruña.— A Pep Brocal gústalle definirse de formas diversas; entre elas, debuxante e autor, aínda que o que deixa translucir a través dos seus traballos e as súas palabras é que, en realidade, este autor que leva xa máis de 40 anos contando historias en viñetas é totalmente inclasificable. Participou nos oitenta nas revistas Zona 84, Tótem e Cairo e foi un dos fundadores da revista Mr Brain. Colaborou nas revistas infantís Cavall Fort e Tretzevents, e publicou cómics para primeiros lectores en Mamut (series «El pequeño Olaf» e «Lily Megamosca»). En 1995 foi galardoado como autor revelación do Salón do Cómic de Barcelona. En 2019, a súa obra Inframundo recibiu o premio ACDCómic da crítica. A súa obra Caridad del Río, que forma parte da exposición Viñetas con Memoria Social no Kiosco Alfonso, aborda a controvertida figura desta muller que foi espía soviética e nai do asasino de Trotski.
Coñézoo dende hai tempo, por suposto, porque leva xa moitos anos e sempre tiven moita gana de vir, e curiosidade, porque ademais tiña como vinte e poucos anos cando estiven na Coruña e fascinoume, e este festival é case como unha festa e unha maneira de compensarme socialmente os meus illamentos creativos.
Este tipo de encontros para min son fundamentais, porque o traballo creativo é moi solitario e necesitas ese tempo de encontro, de feedback con lectores e lectoras, outros autores e autoras, editores e editoras. Necesítalo para seguir avanzando no teu traballo máis alá das buscas interiores.
Pois xorde en 2019, cando se convoca o primeiro premio Ara de banda deseñada de non-ficción en catalán. Para min era un reto, porque nunca desenvolvera un proxecto así, de maneira que, conxuntamente coa miña parella, nos puxemos a elaborar unha lista de personaxes históricos nos que podería centrarse a obra. Todos os nomes na lista eran de mulleres, porque tiñamos claro que tiña que ser así. Hai moitos menos libros e menos documentación sobre figuras femininas, e nesa lista Caridad enseguida destacou como unha das propostas máis interesantes para levar ao cómic por moitos motivos.
É un personaxe potentísimo, hai documentación porque é relativamente recente, viviu no século XX e hai fotografías e documentos. Finalmente realicei o proxecto e gañei o premio Ara, pero o que pedían era só un proxecto de 14 páxinas; entón, Garbuix ofreceume a posibilidade de levar adiante unha novela gráfica e púxenme a iso. O libro publicouse finalmente en decembro de 2025.
Foi unha muller extraordinaria pola súa personalidade e polo seu tremendo compoñente de rebeldía, que a marcará para toda a vida. Era apaixonada, irascible, potente. Ela non facía nada a medias, porque non sabía facelo así. Sempre era todo ou nada. Viña dun contexto burgués por completo e vencellouse a movementos políticos e viviu momentos históricos tremendos.
Non tiña nada que ver co que fixera ata agora; eu, por exemplo, fixen un libro protagonizado por un cosmonauta, e, entón, cales son os escenarios? Pois un ceo con estrelas. Pero, claro, no momento en que decides que vas tratar un personaxe real e os escenarios van ser tamén reais e ademais non serve o París actual (ten que ser o do ano corenta e pico ou o México do sesenta ou a praza Vermella de Moscova do ano tal), pois tes que tirar de películas, de fotografías. E tamén, por suposto, utilizas a imaxinación e unha certa lóxica, pero é moi esixente cando fas algo así, porque, ademais, nunha novela isto cóntalo con palabras, pero no cómic tes que amosalo.
En realidade son debuxante e penso como debuxante, pero tamén me considero autor. Porque non só debuxas nun cómic, tamén traballas coas palabras e tamén estás montando unha historia. É certo que os ladrillos que usas son debuxos, pero o resultado é algo máis. Todo se fundamenta no debuxo, pero hai algunhas historias que te poden atrapar mesmo cun debuxo feo, porque é a historia a que te ten que enganchar.
Por iso digo que o cómic é algo máis difícil de acoutar. Ten aínda moito percorrido por diante, todo depende do talento e dos autores e autoras que vaian xurdindo. Diso depende que evolucione máis ou menos, vaia para aquí ou para alá, se expanda…
Eu creo que o cómic é interesante per se. É certo que hai quen considera que pode ser útil para achegar a lectores de todo tipo a determinadas temáticas. Esa utilidade eu tamén a vexo, pero gústame crer que o cómic é un fin en si mesmo, non só a escaleira para chegar a que a xente se interese pola historia. É un porto de chegada en si mesmo.
E no caso concreto do meu libro, o primeiro que me fascinou foi a personalidade de Caridad del Río, unha muller burguesa que parecía destinada a vivir toda a súa vida como tal e, non obstante, ten unha vida de película, e ao mesmo tempo permitía facer o retrato de toda unha época, de todo o século XX. A burguesía de principios de século, o pistoleirismo, a loita de clases, os baixos fondos, o anarquismo, o comunismo, a I Guerra Mundial, a Guerra Civil, a II Guerra Mundial, o exilio, a espionaxe, a guerra fría e ata case case o declive da Unión Soviética, porque esta muller viviu bastantes anos e tivo tempo de velo.
A verdade é que é moi interesante como reto, pero hai que dicir que é moi esixente tamén. Lin un montón de libros, vin un montón de películas, documentais… Porque o que fas ten que estar fundamentado, hai que facelo seriamente. A banda deseñada é válida para calquera tema e é moi directa e chega moi rapidamente ao lector. E tes que poñerlle os teus recursos de historietista, unha certa dose de imaxinación e fantasía, porque non estabas nesas conversas e tes que poñerlles voz a eses personaxes.
En definitiva, cando fas calquera cómic tes que conseguir que a historia funcione, que non só sexa un compendio de feitos. Ten que haber unha aventura.
Os autores sempre trasladamos ao papel as nosas propias inquietudes. O que che pasa por dentro está aí sobre o papel, e a min estes temas sempre me interesaron porque creo que tamén están na base de todo. Quen somos, de onde vimos, a onde imos… Esas frases que pode que soen a chiste, pero seguen por resolver.
O que pasa é que hai modos de tratalo, porque eu sempre intento darlle un enfoque humorístico, mantendo un misterio e intentando crearlle un sorriso ao lector para levalo da man ao que en definitiva non deixa de ser unha aventura, aínda que teña todo ese fondo existencialista.
É certo que hai varias obras miñas con ese esquema, pero por iso me gusta romper dinámicas e pasar a falar dun personaxe histórico como Caridad del Río. Facer algo distinto e ver logo como retomar.
Si, neste caso son as vivencias tamén en clave dramática dun debuxante de cómic. A min gústame reinventarme en cada proxecto, e xa sei que soa a tópico, pero iso implica que nalgún momento cara a metade do proxecto tes gana de envialo todo á papeleira. Nada funciona, cres que os teus personaxes non teñen sentido, perdícheste.
Igual hai autores que non se cuestionan tantas parvadas e é un plan envexable, pero outros dubidamos, damos mil voltas, perdemos un montón de tempo… Por iso, volvo sobre os meus pasos despois de Caridad del Río cunha mirada máis refrescada, e iso permíteme facer unha historia na que o referente son eu mesmo. O argumento xira arredor dun debuxante de cómic que morre e vai ao limbo e aí atópase coa morte e ten que convencela para poder volver á vida e recuperar esa derradeira obra que quedou no caixón. Porque el teme que esas 300 páxinas se perdan ou, aínda peor, que quede con elas outro autor. Pois ese é un dos medos que me perseguen desde hai anos; penso: se agora morro, que vai pasar con todo ese traballo que teño no caixón?
Neste libro hai ficción, pero hai realidade tamén, porque o que fago é un retrato de todo o que fun coñecendo no mundo da edición de banda deseñada. É un retrato esaxerado, pero non deixa de ser un retrato e de ter un fondo real.
Realmente todo pode influenciarte. Todo no mundo está aí para ser visto, incorporado á túa propia bagaxe. O cine é moi importante no meu caso, as artes en xeral e o cómic en particular, aínda que o teño ao mesmo nivel que todo o resto.
As miñas influencias foron variando ao longo do tempo, cando eu era un rapaz, pois, claro, Mortadelo e Filemón, que era o que había en España; tamén Tintín, cómic francobelga, algún cómic que che chegaba por publicacións... Ese momento das revistas que xa pasou e que che permitía crear unha visión sobre que querías facer. Cando empezas, dalgunha maneira intentas reproducir, copiar o que xa viches e que che gustou. Pero, como a copia é imperfecta, todo o que achegas, toda esa orixinalidade túa que é a túa incapacidade de facer unha copia perfecta, acaba sendo o que será o teu estilo. Irá configurando a túa maneira de facer as cousas, e así vas atopando un camiño de expresión gráfica, que ao final son os demais os que recoñecen, máis que ti mesmo. E as influencias son cíclicas. Van cambiando co tempo.
Hai pouco regaláronme un libro dos primeiros americanos de 1895 a 1915, os que publicaban na prensa diaria; están Rudolph Dirks e un montón de autores dese momento, que, vistos agora, son do máis moderno e teñen máis de 100 anos de historia. Esas cousas interésanme moito.
Eu tiña claro desde pequeno que quería ser debuxante e ocorréuseme matricularme na facultade de Belas Artes de Barcelona, e aí o de debuxante non está previsto. Hai varias especialidades, pero o debuxo non existe. Podes ser actor, restaurador, pintor, pero non existía a especialidade de debuxo, e pensei «que estou facendo aquí?». Pero pensei tamén «mentres non me boten, sigo», e propúxenme rematar o que empezara. É unha desas cousas que fas na vida e non sabes por que. Eu creo que na vida, ao final, todo se fai por accidente.
Pois na mesiña de noite teño unha novela, Tango satánico, de László Krasznahorkai. Pero vouno combinando con cómics; por exemplo, Kaspar, de Obom, que me gustou moito. Obom interésame, non se parece moito ao que eu fago e aí está a graza. Nos encants (o mercado de segunda man de Barcelona) o último que collín foi unha antoloxía do Papitu, unha revista de antes da Guerra Civil na que traballaban moitos ilustradores. Había moito talento en España xa nese momento; todo iso sabemos como rematou, pero pódese recuperar o seu traballo.
Coa Guerra Civil morre unha sociedade e nace outra totalmente distinta, e é importante que as xeracións máis novas saiban o que supuxo, porque caemos facilmente na tentación de banalizar todo o que sucedeu.
